چنگ آرند ، و يا شجاعت و هنر خود را نشان دهند . و مراد از اينكه فرمود : « خدا هم شما را يارى مىكند » اين است كه اسباب غلبه بر دشمن را برايتان فراهم مىسازد ، مثلا ترسى از شما در دل كفار مىاندازد ، و امور را عليه كفار و به نفع شما جارى مىكند و دلهاى شما را محكم و شجاع مىسازد . بنا بر اين ، عطف * ( « يُثَبِّتْ أَقْدامَكُمْ » ) * بر نصرت ، عطف خاص بر عام مىشود . و اگر تثبيت را اختصاص به « اقدام » داد و در بين انواع نصرت ، فقط ثبات قدم را كه كنايه اى است از تشجيع و تقويت دلها ذكر كرد براى اين است كه تقويت دلها روشنترين مصاديق نصرت است . * ( « وَالَّذِينَ كَفَرُوا فَتَعْساً لَهُمْ وَأَضَلَّ أَعْمالَهُمْ » ) * اينكه دنبال ذكر حال مؤمنين و نصرت ايشان ، حال كفار را ذكر مىكند ، براى مقايسه بين حال دو طايفه است . و كلمه « تعس » به معناى سقوط انسان و افتادن با صورت و به همين حال ماندن است . در مقابل آن « انتعاش » است كه به معناى سر پا ايستادن و بدين وجه نيفتادن است . پس معناى « تعسا لهم » اين است كه كفار بيفتند اين قسم افتادن . و اين جمله و جمله بعدش نفرين بر كفار است ، نظير جمله « قاتَلَهُمُ اللَّه أَنَّى يُؤْفَكُونَ » « 1 » و آيه « قُتِلَ الإِنْسانُ ما أَكْفَرَه » « 2 » ، و ممكن است نفرين نباشد ، بلكه بطور كنايه خبرى باشد از آينده كفار ، و اينكه اثر اعمالشان خنثى خواهد شد ، چون انسان عاجزترين هنگامش هنگامى است كه با صورت به زمين افتاده باشد . * ( « ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَرِهُوا ما أَنْزَلَ اللَّه فَأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ » ) * مراد از * ( « ما أَنْزَلَ اللَّه » ) * قرآن شريف و شرايع و احكامى است كه خداى تعالى بر پيغمبرش نازل و خلق را مامور به اطاعت و انقياد از آن كرده ، و كفار نسبت به آن كراهت داشته و از پيرويش استكبار ورزيدند . و اين آيه كه معنايش روشن است مضمون آيه قبلى را تعليل مىكند . * ( « أفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ دَمَّرَ اللَّه عَلَيْهِمْ وَلِلْكافِرِينَ أَمْثالُها » ) * كلمه « دمر » ماضى از مصدر « تدمير » است كه به معناى هلاك كردن است .

--> ( 1 ) سوره توبه ، آيه 30 . ( 2 ) سوره عبس ، آيه 17 .